Home » Đầu tư nước ngoài » Rủi ro hình sự từ “tội phạm nội bộ”: Nỗi đau biển thủ tài sản tại các doanh nghiệp FDI

Luật sư LS. Nguyễn Duy Anh
Ngày đăng 19/05/2026
Tin liên quan

Rủi ro hình sự từ “tội phạm nội bộ”: Nỗi đau biển thủ tài sản tại các doanh nghiệp FDI

Khi đầu tư vào Việt Nam, các Ban Lãnh đạo người nước ngoài thường dồn toàn bộ nguồn lực để phòng ngừa các rủi ro từ bên ngoài (như thanh tra thuế, hải quan, đối thủ cạnh tranh). Tuy nhiên, họ lại vô tình bỏ ngỏ một mặt trận nguy hiểm không kém ngay trong chính nội bộ doanh nghiệp: Tội phạm gian lận nội bộ (Internal Fraud).

Do rào cản ngôn ngữ và sự thiếu am hiểu về mặt bằng giá cả tại thị trường bản địa, các Giám đốc ngoại quốc buộc phải giao phó toàn bộ quyền lực tìm kiếm đối tác, đàm phán giá cả cho nhân sự người Việt, đặc biệt là tại bộ phận Thu mua (Purchasing) và Hành chính (Admin). Sự tín nhiệm tuyệt đối này, nếu thiếu đi cơ chế kiểm soát chéo, đã tạo điều kiện cho những nhân viên thoái hóa biến chất bòn rút hàng tỷ đồng của công ty. Câu chuyện nhân viên thu mua nhận “tiền hoa hồng” hay nâng khống giá trị hợp đồng không chỉ đơn thuần là sự vi phạm đạo đức nghề nghiệp, mà dưới góc độ pháp luật hiện hành, đây là những tội phạm hình sự đặc biệt nghiêm trọng.

1. Bản chất pháp lý: Tham ô và Hối lộ không chỉ dành cho khu vực Nhà nước

Một “lỗ hổng nhận thức” rất lớn của các nhà đầu tư nước ngoài là niềm tin rằng: Các tội danh về tham nhũng chỉ áp dụng đối với quan chức chính phủ.

Tuy nhiên, kể từ khi Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) có hiệu lực, pháp luật Việt Nam đã chính thức mở rộng phạm vi xử lý tội phạm tham nhũng ra khu vực ngoài Nhà nước (khu vực tư nhân). Các cá nhân làm việc tại công ty FDI hoàn toàn có thể bị khởi tố với các tội danh:

  • Tội tham ô tài sản (Điều 353): Xảy ra khi nhân viên thu mua lợi dụng chức vụ, quyền hạn được giao để nâng khống giá trị hàng hóa, lập hợp đồng mua bán với công ty “sân sau” nhằm chiếm đoạt tài sản của chính công ty FDI. Chỉ cần số tiền chiếm đoạt từ 2.000.000 VNĐ, nhân viên đã có thể bị khởi tố. Nếu số tiền từ 1 tỷ đồng trở lên, khung hình phạt là 20 năm tù, chung thân hoặc tử hình.
  • Tội nhận hối lộ (Điều 354): Xảy ra khi nhân viên công ty FDI lợi dụng quyền quyết định lựa chọn nhà thầu/nhà cung cấp để nhận tiền “lại quả” (kickback), hoa hồng từ đối tác để ưu ái cho họ trúng thầu cung cấp vật tư cho nhà máy.

2. Những thủ đoạn “rút ruột” tinh vi qua mặt Ban Giám đốc

Tội phạm nội bộ thường là những người rất am hiểu quy trình của công ty, do đó thủ đoạn của họ được che đậy dưới những vỏ bọc chứng từ hợp lệ, khiến các hệ thống kiểm toán thông thường rất khó phát hiện:

  • Thủ đoạn “Gửi giá” (Price Inflation): Nhân viên thu mua móc nối với nhà cung cấp, yêu cầu nhà cung cấp xuất hóa đơn với đơn giá cao hơn thực tế thị trường từ 10% – 30%. Sau khi công ty FDI thanh toán tiền cho nhà cung cấp, phần chênh lệch này sẽ được bí mật chuyển ngược lại vào tài khoản cá nhân của nhân viên thu mua.
  • Lập công ty “sân sau” (Ghost Suppliers): Cấp quản lý thu mua nhờ người nhà hoặc bạn bè đứng tên thành lập các công ty thương mại. Mọi yêu cầu mua sắm vật tư của nhà máy FDI đều được tuồn cho các công ty “sân sau” này cung cấp với giá cắt cổ, chất lượng thấp, hoặc thậm chí xuất hóa đơn khống (không có hàng giao thực tế) để rút tiền mặt.
  • Chia nhỏ gói thầu để né thẩm quyền phê duyệt: Nếu công ty quy định các gói mua sắm trên 100 triệu đồng phải do Tổng Giám đốc duyệt, nhân viên sẽ cố tình xé nhỏ hợp đồng thành nhiều gói 90 triệu đồng để tự mình (hoặc Trưởng phòng) có quyền quyết định chọn nhà cung cấp “ruột”.

3. Lực cản từ tâm lý “đóng cửa bảo nhau” của doanh nghiệp FDI

Trên thực tế, số lượng các vụ án tham ô trong doanh nghiệp FDI bị đưa ra ánh sáng pháp luật còn rất khiêm tốn so với thực tế diễn ra. Nguyên nhân chính đến từ tâm lý e ngại của Ban Giám đốc:

  • Sợ ảnh hưởng đến uy tín thương hiệu và tâm lý của các nhân viên khác.
  • Sợ quy trình tố tụng hình sự kéo dài, ảnh hưởng đến thời gian điều hành kinh doanh.
  • Nghĩ rằng không có đủ chứng cứ (sao kê ngân hàng cá nhân) để buộc tội nhân viên.

Do đó, nhiều doanh nghiệp chỉ chọn cách “xử lý nội bộ”: Ép nhân viên nghỉ việc và ký cam kết hoàn trả một phần tiền. Tuy nhiên, sự dung túng này chính là mầm mống khiến văn hóa doanh nghiệp bị phá vỡ, các nhân viên khác có tâm lý “nhờn luật” và tiếp tục tái diễn hành vi chiếm đoạt. Hơn nữa, việc không thu hồi triệt để được tài sản bị mất cắp sẽ gây thiệt hại trực tiếp đến lợi ích của cổ đông công ty mẹ.

4. Giải pháp phòng ngừa và thu hồi tài sản từ Luật A+

Việc chống lại tội phạm nội bộ đòi hỏi sự kết hợp giữa thiết chế quản trị chặt chẽ và các biện pháp răn đe pháp lý mạnh mẽ. Luật A+ đề xuất các doanh nghiệp FDI thực hiện:

4.1. Giải pháp 1: Thiết lập cơ chế “Bất kiêm nhiệm” (Segregation of Duties)

Tách biệt rõ ràng quyền lực giữa 3 khâu: Người đề xuất mua hàng – Người tìm kiếm báo giá và thương lượng – Người nghiệm thu hàng hóa và Thanh toán. Không bao giờ để một nhân sự nắm từ đầu đến cuối một quy trình chi tiền.

4.2. Giải pháp 2: Xây dựng kênh Tố giác ẩn danh (Whistleblowing)

Thiết lập đường dây nóng hoặc email độc lập do bên thứ ba (như Luật sư hoặc Kiểm toán độc lập) quản lý để nhân viên khác hoặc chính các nhà cung cấp bên ngoài có thể phản ánh ẩn danh hành vi vòi vĩnh tiền hoa hồng của nhân viên thu mua.

4.3. Giải pháp 3: Mời Luật sư vào cuộc khi phát hiện dấu hiệu tội phạm

Thay vì tự mình “hỏi cung” nhân viên, Ban Giám đốc nên để các Luật sư hình sự tiến hành các thủ tục pháp lý. Luật sư sẽ tư vấn thu thập các bằng chứng hợp lệ (email, tin nhắn, dữ liệu máy tính công ty), đại diện doanh nghiệp soạn thảo Đơn tố giác tội phạm gửi đến cơ quan Cảnh sát điều tra. Cơ quan điều tra với thẩm quyền pháp luật có thể yêu cầu ngân hàng sao kê tài khoản của nhân viên vi phạm, từ đó làm rõ dòng tiền bất chính và phong tỏa tài sản để thu hồi thiệt hại cho công ty FDI.

“Kiếm được một đồng lợi nhuận đã khó, nhưng để mất một đồng vào tay kẻ gian ngay trong nhà mình lại là điều cay đắng nhất”. Các doanh nghiệp FDI không nên nhân nhượng với tội phạm nội bộ. Việc sử dụng công cụ pháp luật hình sự để trừng trị những cá nhân trục lợi không chỉ giúp doanh nghiệp thu hồi được dòng vốn, mà còn là lời răn đe đanh thép, khẳng định môi trường làm việc thượng tôn pháp luật và minh bạch tuyệt đối.

Với nghiệp vụ điều tra doanh nghiệp sắc bén và kinh nghiệm tranh tụng hình sự, Luật A+ tự hào là điểm tựa pháp lý vững chắc, giúp các tập đoàn nước ngoài “làm sạch” bộ máy nội bộ, bảo vệ trọn vẹn tài sản và thành quả kinh doanh tại Việt Nam.

 

Công Ty Luật TNHH A+ là phòng pháp chế của doanh nghiệp, đưa giải pháp và tư vấn kịp thời, toàn diện các lĩnh vực, mang lại hiệu quả, an toàn pháp lý cho doanh nghiệp.